You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.

Θεραπεία & Διατροφή

Θεραπεία και Διατροφή από τη Δρ. Ανδρονίκου Άννα Μαρία - εθελόντρια Σύμβουλος Διατροφής

Η θεραπευτική αγωγή που εφαρμόζεται σε άτομα που νοσούν από διάφορες μορφές καρκίνου μπορεί να προκαλέσει μεταβολικές και φυσιολογικές αλλαγές οι οποίες επηρεάζουν τις ανάγκες του ατόμου σε πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λίπη, βιταμίνες και μέταλλα. Είναι, λοιπόν, αναγκαίο, κατά τη διάρκεια της θεραπείας, οι διατροφικές συστάσεις να επικεντρώνονται στην πρόσληψη τροφίμων πλούσιων σε θερμίδες και πρωτεΐνες ώστε να αποκαθίσταται η βιοχημική ισορροπία του ανθρώπινου οργανισμού. Έτσι, πολύ συχνά συνιστάται η κατανάλωση σημαντικών ποσοτήτων κρέατος, ψαριών, αυγών, τυροκομικών και γαλακτοκομικών προϊόντων σε μια προσπάθεια  διατήρησης της ισορροπίας, γιατί όπως σοφά είπε ο  Ιπποκράτης «η τροφή σου να είναι το φάρμακό σου και το φάρμακό σου να είναι η τροφή σου»

Οι στόχοι της διατροφής κατά τη διάρκεια της θεραπείας

Η διατροφή η οποία ακολουθείται κατά τη διάρκεια της θεραπευτικής αγωγής πρέπει να επικεντρώνεται στην υλοποίηση των πιο κάτω στόχων:

  • Μείωση της εμφάνισης παρενεργειών οι οποίες σχετίζονται με τη διατροφή (π.χ. μειωμένη όρεξη, ναυτία, αλλαγές στη γεύση ή  αλλαγές στις κενώσεις)
  • Κατανάλωση όλων των θρεπτικών συστατικών και ειδικότερα της πρωτεΐνης
  • Αποφυγή της  απότομης αλλαγής  στο σωματικό βάρος
  • Απομάκρυνση της πιθανότητας κακής σίτισης ή υποσιτισμού
  • Παροχή στον ασθενή της δυνατότητας να ανεκτεί τη θεραπευτική αγωγή
  • Διατήρηση πολύτιμων αποθεμάτων του σώματος
  • Ενίσχυση του ανοσιοποιητικού συστήματος.

Οι παρενέργειες κατά τη χημειοθεραπεία και η δυνατότητα αντιμετώπισής τους 

Είναι γνωστό ότι, αν και η  χημειοθεραπεία στοχεύει στην καταστροφή των καρκινικών κυττάρων, επηρεάζει και τα υγιή κύτταρα και κατ’ επέκταση προκαλεί διάφορες παρενέργειες. Με τις σύγχρονες ουσίες οι οποίες χρησιμοποιούνται στη χημειοθεραπεία γίνεται προσπάθεια, ώστε να περιοριστούν όσο το δυνατόν περισσότερο οι παρενέργειες. Οι τελευταίες ποικίλλουν από άτομο σε άτομο, δεν εμφανίζονται σε όλους τους ασθενείς και όταν εμφανιστούν, συνήθως εξαφανίζονται μόλις ολοκληρωθεί η θεραπεία.

Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της θεραπείας μπορεί να εμφανιστούν μερικές παρενέργειες σε εκείνα τα όργανα που ανανεώνονται συχνά π.χ. στον βλεννογόνο του στόματος, του στομάχου και του εντέρου. Άλλες χαρακτηριστικές παρενέργειες είναι το αργό μεγάλωμα των νυχιών και το σταμάτημα της ανάπτυξης των μαλλιών για ένα μικρό διάστημα.

Επιπρόσθετα, συμπτώματα όπως η ανορεξία, η γρήγορη αίσθηση κορεσμού, οι αλλαγές στη γεύση και την όσφρηση και οι διαταραχές στον γαστρεντερικό σωλήνα μπορεί να αποτελούν παρενέργειες της θεραπευτικής αγωγής και οδηγούν στην ανεπαρκή πρόσληψη θρεπτικών συστατικών και, ίσως, στην κακή σίτιση.  Όμως, μερικά από τα διατροφικά προβλήματα, όπως η αίσθηση κορεσμού και η απώλεια όρεξης, πιθανόν να οφείλονται όχι στη θεραπεία, αλλά στο άγχος, την ανησυχία την οποία αισθάνεται ο ασθενής. Σε αυτή την περίπτωση η θετική ψυχολογική κατάσταση του  μπορεί να μειώσει τις παρενέργειες της θεραπείας.

Η ανορεξία και γενικότερα η έλλειψη διάθεσης για τροφή μπορεί να αντιμετωπιστεί με την εφαρμογή ορισμένων πρακτικών συμβουλών προς τους ασθενείς όπως:

  • Παίρνετε μικρά και συχνά γεύματα κατά τη διάρκεια της ημέρας (ίσως και κάθε μία - δύο ώρες) και μασάτε καλά την τροφή η οποία πρέπει να είναι πλούσια σε πρωτεΐνες (κόκκινο κρέας, πουλερικά, ψάρια, αυγά, γαλακτοκομικά και τυροκομικά προϊόντα). Με αυτό τον τρόπο θα ενισχύσετε την προσπάθεια για διατήρηση της δύναμής σας και αποφυγή της απώλειας ιστών του σώματος που προκύπτει από τη θεραπεία.
  • Μην αγχωθείτε αν υπάρξει κάποια ημέρα που δεν καταναλώσατε φαγητό. Ξεκουραστείτε και κάνετε ό,τι χρειάζεται για να νιώσετε καλύτερα.
  • Φροντίστε να πίνετε νερό το οποίο είναι απαραίτητο για τη σωστή λειτουργία του οργανισμού. Για τους περισσότερους ενήλικες 6-8 ποτήρια νερό την ημέρα είναι καλός στόχος.
  • Αποφύγετε την πρόσληψη τροφών με χαμηλές ή «κενές» από πλευράς θρεπτικής αξίας θερμίδες. Τέτοιου είδους θερμίδες βρίσκονται συνήθως στα αναψυκτικά.
  • Αποφύγετε την πρόσληψη υγρών με τα γεύματα (εκτός από τις περιπτώσεις που γίνεται χρήση τους σε μικρή ποσότητα λόγω ξηροστομίας και δυσφαγίας), για να μειωθεί ο γρήγορος κορεσμός.
  • Αποφεύγετε να βρίσκεστε στον χώρο προετοιμασίας των φαγητών, γιατί πολύ συχνά αιτία της ανορεξίας είναι η μυρωδιά τους. Γενικά, να αποφεύγετε τη λήψη τροφών με έντονη οσμή και βαριά μπαχαρικά.

Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί φάρμακα που συμβάλλουν στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της ναυτίας και του εμετού. Παρόλα αυτά η ναυτία και η τάση για εμετό, είναι παρενέργειες οι οποίες μπορούν να εμφανιστούν κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Και αυτές είναι δυνατόν να αντιμετωπιστούν ακολουθώντας τις εξής συμβουλές: 

  • Καταναλώνετε μικρές ποσότητες θρεπτικών υγρών όπως ο φυσικός ζωμός ο οποίος ηρεμεί το στομάχι και τροφοδοτεί τον οργανισμό με σημαντικά μεταλλικά στοιχεία. Ο ζωμός καταπίνεται εύκολα και είναι ανεκτός ακόμα και σε περίπτωση ναυτίας.
  • Τρώτε σιγά-σιγά και σε μικρές μερίδες σούπα λαχανικών με κάποια μορφή πρωτεΐνης (κοτόπουλο, βοδινό, ψάρι), για να μην επιβαρύνεται υπερβολικά το στομάχι,
  • Αποφύγετε τα πολύ όξινα υγρά, όπως ο χυμός πορτοκαλιού ή άλλοι χυμοί φρούτων εκτός από το χύμο μήλου. Έρευνες έδειξαν ότι ηρεμεί το στομάχι.
  • Καταναλώνετε τροφές ή υγρά τα οποία περιέχουν πιπερόριζα (=τζίντζερ), όπως το ginger-ale. Τα συστατικά της πιπερόριζας δρουν, όπως το χαμομήλι, κατευθείαν στο κέντρο του εγκεφάλου  το οποίο είναι υπεύθυνο για τον εμετό και ηρεμούν το στομάχι.
  • Καταναλώνετε μέλι που μπορεί να μειώσει τη ναυτία.
  • Τρώτε τροφές πλούσιες σε κάλιο όπως η μπανάνα, γιατί βοηθούν στην αντιμετώπιση της ναυτίας.
  • Καταπολεμήστε τη δίψα με την πόση, γουλιά-γουλιά, άφθονων χλιαρών τσαγιών από βότανα.

Μια άλλη παρενέργεια της θεραπείας είναι η διάρροια. Αν και η πολύ έντονη διάρροια (περισσότερες από 8 φορές την ημέρα) δεν εμφανίζεται συχνά, υπάρχει κίνδυνος αφυδάτωσης  η οποία μπορεί να οδηγήσει σε βλάβη στα νεφρά, αν δεν γίνεται πόση αρκετών υγρών. Η φάση αυτή διαρκεί μόνο δύο με τρεις ημέρες, όπως και η φλεγμονή του βλεννογόνου του στόματος Σε πιο ελαφριές περιπτώσεις είναι δυνατόν με τη σωστή επιλογή τροφίμων να αποφευχθεί η έλλειψη μεταλλικών στοιχείων και να ελεγχθεί η διάρροια. Οι ασθενείς προτρέπονται:

  • να μην καταναλώνουν τροφές με μεγάλη περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες, όπως προϊόντα ολικής αλέσεως, όσπρια, ωμά φρούτα και λαχανικά
  • να αποφεύγουν την κατανάλωση γλυκών και γενικά ζάχαρης
  • να πάψουν να παίρνουν καφείνη κατά τη διαρκεια της θεραπείας, γιατί ερεθίζει πολύ έντονα τη δραστηριότητα του εντέρου
  • να πίνουν πολλά υγρά και κατά προτίμηση ισοτονικά
  • να μην καταναλώνουν  γάλα, γαλακτοκομικά προϊόντα και λίπος
  • να τρώνε βραστά με καρότα, πατάτες, φιδέ, μήλα και ρύζι που καταπραΰνουν τη διάρροια
  • να προτιμούν πιάτα χαμηλών λιπαρών, όταν η διάρροια υποχωρεί 
  • να τρώνε γιαούρτι που είναι κατάλληλο για την επόμενη φάση της χημειοθεραπείας ώστε να αποκατασταθεί η χλωρίδα του εντέρου.

Παρενέργεια της χημειοθεραπείας είναι και η φλεγμονή του βλεννογόνου του στόματος και  η  προσωρινή αλλαγή της αίσθηση της γεύσης η οποία μπορεί να διαφέρει σημαντικά από άτομο σε άτομο και ,ίσως, να επηρεάζει και την όρεξη. Η αλλαγή είναι αποτέλεσμα βλάβης των νεύρων στους γευστικούς κάλυκες που βρίσκονται στη γλώσσα και υποχωρεί σταδιακά με την ολοκλήρωση της θεραπείας. Με βάση τα πορίσματα σχετικών ερευνών προτείνεται σε περιπτώσεις που η γεύση είναι γλυφή η κατανάλωση τροφών με αντίθετη γεύση π.χ. ξινό και η αποφυγή πικάντικων τροφών.

Οι θεραπείες επηρεάζουν συχνά το ανοσοποιητικό σύστημα μειώνοντας την ικανότητα του σώματος να φτιάχνει λευκοκύτταρα, δηλαδή τα κύτταρα του αίματος που καταπολεμούν τις μολύνσεις. Γι' αυτό οι ασθενείς πρέπει να δίνουν μεγάλη προσοχή στην αποφυγή τροφογενών μολύνσεων και λοιμώξεων, ακολουθώντας απλές οδηγίες:

  • Πριν τη λήψη  οποιασδήποτε τροφής πλένετε καλά τα χέρια, πάντα με σαπούνι, και στεγνώστε τα στον αέρα ή με σιδερωμένη πετσέτα.
  • Πλένετε καλά τα φρούτα και τα λαχανικά πριν το ψήσιμο.
  • Φροντίστε ώστε το πιάτο και  τα μαχαιροπήρουνα  που θα χρησιμοποιήσετε να είναι καλά πλυμένα με σφουγγαράκι μιας χρήσης και υγρό πιάτων και απολυμασμένα με ζεστό νερό ή στο φούρνο μικροκυμάτων.
  • Αποφεύγετε να αγγίζετε νωπό κρέας εκτός αν είναι άκρως απαραίτητο.
  • Δίνετε ιδιαίτερη προσοχή στον χειρισμό του ωμού κρέατος, του ψαριού, των πουλερικών και των αυγών. Πλένετε προσεκτικά τα σκεύη, τα μαχαίρια  και τους πάγκους,
  • Μαγειρεύετε καλά τα τρόφιμα στις σωστές θερμοκρασίες. Τα κρέατα, τα πουλερικά, τα ψάρια και τα θαλασσινά πρέπει να είναι καλά μαγειρεμένα και τα ροφήματα (γάλα, χυμοί) παστεριωμένα.
  • Αποθηκεύετε γρήγορα και σε κατάλληλες, καθαρές συνθήκες και χαμηλές θερμοκρασίες τα τρόφιμα, για να αποφύγετε την ανάπτυξη βακτηρίων.
  • Καταναλώνετε τις τροφές όχι αργότερα από ενενήντα λεπτά μετά το μαγείρεμα.
  •  Αποφεύγετε τα κατεψυγμένα τρόφιμα.

Παραθέτουμε λεπτομερέστερο πίνακα με τις τροφές που επιτρέπονται και τις τροφές που πρέπει να αποφεύγονται κατά τη θεραπευτική αγωγή.
 

Τροφές που πρέπει να αποφεύγονται Τροφές που επιτρέποντα

Κρέατα

  • Ωμό ή όχι καλά ψημένο κρέας και πουλερικά
  • Καπνιστά/κρασάτα  αλλαντικά, όπως λούντζα ή σαλάμι
  • Πατέ

 

  • Καλά ψημένο κρέας και πουλερικά
  • Καλά ψημένα κρέατα τα οποία είναι συσκευασμένα σε κενό αέρος όπως γαλοπούλα ή χάμ
  • Κρέατα σε κονσέρβα
  • Παστεριωμένο πατέ ή πολτός σε κονσέρβες ή βάζα

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Οι συσκευασίες να ανοίγονται τη μέρα που καταναλώνονται.

Ψάρι

  • Ωμό
  • Καπνιστό ή ελαφρά ψημένο ψάρι, όπως το σούσι ή καπνιστός σολομός ή ρέγγα
  • Ταραμάς ή χαβιάρι
  • Τα μεγάλα σε μέγεθος ψάρια για αποφυγή βαρέων μετάλλων

 

  • Καλά ψημένο ψάρι
  • Ψάρι σε κονσέρβα

 

Αβγά

  • Ωμά ή μελάτα αβγά
  • Σπιτική μαγιονέζα, μους, ψημένες κρέμες, σάλτσες ή μαρέγκες, κέικς τύπου λάβα που περιέχουν αβγό
  • Φαγητά που περιέχουν αυγολέμονο

 

 

  • Καλά βρασμένα αβγά, μαγιονέζα παστεριωμένη
  • Προϊόντα που παρασκευάζονται από παστεριωμένα αβγά

Γάλα και γαλακτοκομικά προϊόντα

  • Όλα τα μη παστεριωμένα γαλακτοκομικά προϊόντα, όπως μη παστεριωμένα τυριά, συμπεριλαμβανομένου χαλουμιού και αναρής που πωλούνται χύμα
  • Μπλε τυρί όπως το ροκφόρ τυρί ή το στίλτον
  • Μαλακά ώριμα τυριά, όπως φέτα, μπρι, καμαμπέρ, κατσικίσιο τυρί, πανίρ και λάμπνα
  • Προβιοτικά, ενεργά ή βιολογικά προϊόντα, όπως ενεργά γιαούρτια, προβιοτικά πρόσθετα ή ροφήματα
  • Μαλακό παγωτό που πωλείται από φορτηγάκι με παγωτά ή παγωτά χύμα
  • Παγωτό γιαούρτι από μηχανές

 

  • Οποιοδήποτε παστεριωμένο γάλα, γάλα  μακράς διαρκείας, γάλα σόγια
  • Συσκευασμένα σε κενό αέρος παστεριωμένα και σκληρά τυριά, όπως τσένταρ, ένταμ και χαλούμι
  • Επεξεργασμένα τυριά, όπως, Kraft®, Philadelphia®
  • Παστεριωμένα γιαούρτια σκέτα ή με φρούτα, μη προβατικά
  • Εμπορικό παγωτό που είναι ξεχωριστά συσκευασμένο σε μερίδες

Λαχανικά
  • Λαχανικά ωμά, συμπεριλαμβανομένων σαλατικών
  • Λαχανικά που έχουν χαλάσει ή ωριμάσει υπερβολικά
  • Μη παστεριωμένος ή φρεσκοστυμμένος χυμός λαχανικών ή smoothies που περιέχουν λαχανικά

 

  • Καλής ποιότητας λαχανικά που είναι καλά μαγειρεμένα και ξεφλουδισμένα
  • Μακράς διάρκειας χυμοί φρούτων και λαχανικών που πωλούνται σε χάρτινες ή γυάλινες συσκευασίες

Φρούτα

  • Ωμά ή μη ξεφλουδισμένα φρούτα
  • Ξερά φρούτα όπως σταφίδες και προϊόντα που τα περιέχουν, όπως μούσλι
  • Φρούτα που έχουν χαλάσει ή ωριμάσει υπερβολικά
  • Μη παστεριωμένος ή φρεσκοστυμμένος χυμός φρούτων ή λαχανικών ή smoothies που περιέχουν φρούτα που δεν μπορούν να ξεφλουδιστούν

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Δεν επιτρέπεται το γκρέιπ-φρουτ καθώς μπορεί να επηρεάσει τα επίπεδα κυκλοσπορίνης

 

  • Καλής ποιότητας φρούτα που είναι καλά μαγειρεμένα
  • Φρούτα με χοντρή φλούδα, όπως η μπανάνα, το καρπούζι
  • Μακράς διάρκειας χυμοί φρούτων και λαχανικών που πωλούνται σε χάρτινες ή γυάλινες συσκευασίες
  • Παστεριωμένα smoothies
  • Φρούτα σε κονσέρβα ή μαγειρεμένα ξηρά φρούτα όπως σε γλυκά, κέικ ή μπάρες δημητριακών

Ροφήματα

  • Νερό της βρύσης
  • Νερό πηγής
  • Νερό από πηγάδια
  • Κρύα ροφήματα που παρασκευάζονται σε εστιατόρια καφετέριες κτλ  όπως  φραπέ
  • Σαντιγί σε ζεστά ροφήματα

 

  • Παγωμένο βρασμένο νερό
  • Αποστειρωμένο νερό
  • Εμφιαλωμένο νερό
  • Βιομηχανικα συσκευασμένα ροφήματα

Μέλι

  • Μη παστεριωμένο ή φρέσκο μέλι και κηρύθρα από φάρμα

 

  • Βιομηχανικά συσκευασμένο και παστεριωμένο μέλι

Διάφορα

  • Τροφές ντελικατέσεν όπως ελιές, χούμοι, ταχίνη, ταραμάς, που πωλούνται σε βιτρίνες.
  • Μεγάλες συσκευασίες τροφίμων

 

  • Βιομηχανικά συσκευασμένα προϊόντα
  • Ατομικές συσκευασίες

Φούρνοι - Ζαχαροπλαστεία

  • Αλμυρά - τάρτες που είναι εκτεθειμένα ή ήταν σε βιτρίνα
  • Κρύες τούρτες και τάρτες που περιέχουν κρέμες ή σαντιγί

 

  • Αλμυρά που ζεσταίνονται πριν την κατανάλωση
  • Κέικς που είναι καλά ψημένα και ζεστά


Βιβλιογραφία

  1. Ghosh SP, et al. “Amelioration of radiation-induced hematopoietic and gastrointestinal damage by Ex-RAD(R) in mice”.  J Radiat Res. 2012; 53(4): 526-36.
  2. Thirumala, R, Ramaswamy, M, and Chawla, S.  “Diagnosis and Management of Infectious Complications in Critically Ill Patients with Cancer.”  Critical Care Clinics.  2010; 26(1), 59-91.
  3. Grant, B and Byron, J.  “Nutritional Implications of Chemotherapy.”  In: Elliot, Laura, et al.  The Clinical Guide to Oncology Nutrition 2nd edition Chicago, Ill: American Dietetic Association, 2006: 74-75.
  4. Neutropenia (low neutrophil count). University of Pennsylvania Medical Centre.  Accessed 9/18/2012.
  5. Gardner, A, et al. 
  6. Randomized comparison of cooked and non-cooked diets in patients undergoing remission induction therapy for acute myeloid leukemia.”  J Clin Oncol.  2008; 26(35): 5684-8.
  7. Infections in People with Cancer.  American Cancer Society.  Available from.  Accessed 9/18/2012. 
  8. Koiso, H, et al.  “Chronic myelogenous leukemia accompanied by megaloblastic anemia showing atypical clinical features.”  Rinsho Ketsueki.  2011; 52(11): 1772-6.